محمود پاینده لنگرودی در دانشنامهی زبان و ادب فارسی (جلد دوم)

پاینده لنگرودی، محمود. شاعر، فرهنگنویس، مردمشناس، مورخ، خوشنویس و کارشناس ادبیات و فرهنگگیلکی و از نخستین پیروان شعر نیمایی. در ۱۲ آذر ۱۳۱۰ش در گیلان، در شهر لنگرود،به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در ۱۳۱۷ش در همان شهر آغاز کرد. در دوازدهسالگیبه سبب بیماری از ادامهی تحصیل بازماند. پس از دوسال، دوباره به تحصیل پرداخت(پاینده، «زندگینامه»).

در ۱۳۲۰ش، همگام با مبارزهی سیاسی، شعر وشاعری را با همکاری با روزنامهی چَلَنگَر محمدعلی افراشته (۱۲۸۷۔ ۱۳۳۸ش) آغاز کرد و شیوهی شاعری را از او آموخت (همانجا). پس از کودتای ۲۸مرداد ۱۳۳۲ش، دیگربار ناگزیر از ترک تحصیل شد و در آن سال به تهران آمد. در سالهای۱۳۳۳۔ ۱۳۳۴ش، در تهران با اهل قلم آشنا شد و در مجلهی امید ایران شروع بهکارکرد و به پیروی از شعر مشروطه و با استفاده از این امکان، در مجله، سرفصلی منظومبا عنوان: «همه هفته برای خلقِ بیدار /کند امیدِ ایران بحث اخبار» گشود که در آن درد عمومی را با زبان ساده بیان میکرد (یادِ پاینده، ص ۱۲۱)،هرهفته دو صفحه شعر سیاسی میسرود و منظومههای سیاسی او خوانندگان بسیار داشت. درخلال سال ۱۳33ش، 3۲۹ مضمون اجتماعی را در ۳۴۹۲ بیت شعر سرود و به خوانندگان امیدایران تقدیم کرد. در ۱۳۴۴ش، مقامات امنیتی ادامهی انتشار مجله را مشروط به حذفسرفصل «خلق بیدار» و اخبار منظوم آن کردند. پاینده در پاسخ به دلجویی مدیر مجلهگفت: «قیامت هرچه دیر آید بیاید» (پاینده، «زندگینامه»). در دی ماه ۱۳۳۳ش، کتاب کوچکی بهنام نغمههای زندگی، جامع اشعارچاپ شده در مجله امید ایران، انتشار یافت، که پنج شعر آن از پاینده بود (ساداتاشکوری، ص ۷). پاینده از ۱۳۳۷ش، برای گذراندن زندگی، به مشاغل مختلفی از قبیلحسابداری، نقاشی و تابلونویسی پرداخت. خوشنویسی را در انجمن خوشنویسان نزد استادانیچون ابراهیم بوذری طالقانی، سیدحسین میرخانی و عبدالله فرادی فراگرفت (رضازادهلنگرودی، ص ۴۴۷). بهعلاوه، او با شعر کهن و نو آشنایی داشت و از شاعران خوشقریحهیگیلکی و فارسی بود و در قصیده، غزل، رباعی و دوبیتی اشعاری سروده است. اشعار فارسیاو، که مضمون اجتماعی دارد، در عین شیوایی و لطافت، عامهپسند و عاری از تعقیداتلفظی است. اشعار گیلکی او نیز شیوا، سلیس و سرشار از مضامین دلنشین مردمپسند است(گورگین، ج ۲، ص ۵۲۹). او در طنز نیز دستی توانا داشت. طنز او در طعنه برنابسامانیها بود و هجای او در افشای نابرابریهای اجتماعی. نخستین مجموعهی اشعارفارسی او با عنوان گلِ عصیان (مجموعه ۲۲ شعر)، که بر ضد ستم و بی عدالتی سروده بود، در ۱۳۳۴ش منتشر شد.دوسال بعد، کتاب کوچکی با نام ترانههای گیلکی (شامل ۴۴ دوبیتی)، از سه شاعر گیلانی، منتشر شد که، علاوه بر مقدمه، پانزدهترانهی آن از پاینده بود (پاینده، همانجا؛ سادات اشکوری، همانجا).

منظومهی یهشؤ بشؤم روخئونه(= شبی به رودخانه رفتم) در ۱۳۲۸ش سروده شد و شاعر خودآن را به فارسی برگرداند و در بهار ۱۳۵۸ش منتشر کرد. در این شعر، رودخانه از ظلمحاکم سخن میگوید. منظومهی دیگر او هم، که در ۱۳۴۷ش با نام لیلهکو (= لیلاکوه)سروده شد، در همان سال ۱۳۵۸ش به چاپ رسید. درون مایهی لیلهکو اعتقادات مردمگیلان است، کاملترین مجموعهی اشعارش گیلوا نام دارد که هنوز به چاپ نرسیده و مشتمل بر ۹۴ شعر است: نُه غزل، سهدوبیتی، ۲۵ چهارپاره، ۵۳ شعر در قالب نیمایی، یک قطعه و سه شعر کوتاه گیلکی. تاریخنخستین شعر او ۱۳۳۳ش و آخرینِ آن آبان ۱۳۷۶ش است.

مضامین مجموعهی شعر گیلوا دغدغهی ذهنی شاعردربارهی گیلان (۱۷ شعر)، بیعدالتی و فقر (۲۵ شعر)، نومیدی (۲۲ شعر)، شادمانی ازدست رفته و امید به آینده (۲۲ شعر) و عشق و عاشقی (۷ شعر) است (یاد پاینده، ص۸۷).بیشتر اشعار پاینده در سالهای ۱۳۳۵ تا ۱۳۷۵ش سروده شده که در واقع پربارترین سالهایالهامات اوست. پاینده بقیهی عمر خود را در راه فرهنگ عامه صرف کرده و سالها بهگردآوری فرهنگ عامهی شرق گیلان پرداخت. حاصل کارهای او در این زمینه بدین شرحاست: مثلها و اصطلاحات گیل و دیلم، شامل حدود ۱۳۰۰ مثل و اصطلاح گیلکی با کاربرد، واژهنامه و آوانوشت آنهاکه حاصل هشتسال کار و کوشش او دربارهی دو قوم گیل و دیلم است. این کتاب نخستینبار در ۱۳۵۲ش، بهاهتمام بنیاد فرهنگ ایران، به چاپ رسید و دومین بار در ۱۳۷۴ش باافزودههای بسیار، باعنوان فرهنگ مثلها واصطلاحات گیل و دیلم، در انتشارات سروشمنتشر شد؛ آیینها و باورداشتهای گیل و دیلم، نخست در ۱۳۵۵ش در بنیاد فرهنگ ایران، سپس با افزودههایی در ۱۳۷۷ش درپژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بهچاپ رسید؛ فرهنگگیل و دیلم، که نخستین فرهنگ فارسی به گیلکی است و تنظیم آن از 1335شآغاز شد، در ۱۳۶۶ش به پایان رسید و انتشار یافت. این اثر در میان کارهای تحقیقی اودرخشندگی خاص دارد و بسیار ممتاز و باارج است. دیگر آثار چاپ شدهی او عبارت استاز: قیام غریب شاہ گیلانی مشهور بهعادلشاه (تهران، ۱۳۵۷ ش)؛ پل خشتی لنگرود (خَشته پل) که در ۱۳۵۷ش چاپ شد؛ یادی ازدکتر حشمت جنگلی (تهران، ۱۳۶۸ش)؛ خونینههایتاریخ دارالمرز (گیلان، مازندران) که در ۱۳۷۰ش در رشت منتشرشد. شعرهای گیلکی افراشته (رشت، ۱۳۷۴ش). افزون بر اینها، از او مقالات بسیاری در مجموعههای پژوهشیمانند: امید ایران، ماهنامهی کاوه، مجلهی آدینه، مجلهی چیستا، صدای شالیزار،گیلهوا و یادگارنامهی فخرایی به چاپ رسیده است (یاد پاینده، ص ۱۴-۱۵).

پاینده در ۶۷ سالگی، در ۲۷ آبان ۱۳۷۷ش، در تهران درگذشت و در زادگاه خودلنگرود به خاک سپرده شد.

منابع:

پاینده، محمود. «زندگینامه»، دستنویس؛ همو،مجموعه شعر گیلوا، دستنویس رضازاده لنگرودی، رضا، «دستبرد نابهنگام اجل»، بخارا، س۱، ش۳، ۱۳۷۷ش؛ سادات اشکوری، کاظم، «از انسانهای نادر این روزگار» در فراق پاینده،به کوشش رحیم چراغی، رشت، ۱۳۷۷ش (ضمیمهی گیله وا، ش۵): گورگین، تیمور، «شعر گیلکیو شاعران گیلکی سرای»، کتاب گیلان، تهران، ۱۳۷۴ش، یاد پاینده، به کوشش رضا رضازادهلنگرودی، تهران، ۱۲۸۰ش.

رضا رضازاده لنگرودی